نام کتاب :نقاط استراتژیک جهان
مولفان :اسماعیل جهان بین _ ماشاالله مشهدی

تهیه کننده :مرکز تحقیقات اسلامی سپاه
تاریخ انتشار :پاییز 1376
منطقه استرایژیك
بـرخـى از مـنـاطـق جـغـرافـیـایـى بـر دلایـل مـخـتـلف از اهـمـیـت و ارزش خـاصـى برخوردار است این مناطق را كه در نظر اقتصادى ، سیاسى ، نـظـامـى یـا مـذهـبـى داراى اهـمـیـت مـى بـاشـد.(مـنـاطـق اسـتـراتـژیـك)  مـى نـامـنـد. بـه عـنـوان مـثـال ، مـنـطـقـه خـلیـج فـارس از مناطق استراتژیك جهان محسوب مى شود؛ زیرا این منطقه داراى ذخایر عظیم نفت و گاز است .(1)
مـنـاطـق استراتژیك جهان ، همواره در طول تاریخ مورد توجه قدرتهاى بزرگ است و قدرتهاى رقـیـب بـه مـنظو ر تصاحب و سلطه بر این مناطق ، بطور مستمر، بادیگر در جنگ و نزاع بوده و هـسـتـنـد. سـرزمـیـن فـلسـطـیـن نـمـونـه بـارز ایـن مـسـاءله اسـت چـرا كـه در طـول تـاریـخ هـمـواره بـیـن اقـوام مـخـتـلف و قـدرتـهـاى بـرتـر جـهانى دست به دست مى گشت .(2)
تعریف منطقه استراتژیك
اصـطـلاح (منطقه استراتژیك)  در اصل یك واژه جغرافیایى است كه در كتابهاى جغرافیا و در ذیل مبحث (موفعیتهاى جغرافیایى) از آن سخن به میان مى آید.
امـروزه وارژه (اسـتـراتـژیـك)  را در مـوارد زیـادى بـه كـار مـى بـرد. بـراى مـثـال ، مـى تـوان بـه اصـطـلاحـات ( سـلاح اسـتـراتـژیـك) ، (كـالاى اسـتـراتـژیك)  آبراه استراتژیك)  و یا حتى (دانش استراتژیك) (3)اشاره كرد. معنا و مفهوم مشترك به كار رفـتـه در تـمـامـى ایـن مـوارد، نـشـانـگـر نـوعـى اهـمـیـت خـاص اسـت و بـیـشـتـر جـنـبـه نـظـامـى دارد.(4)بـنـابـرایـن ، مـنـطـقـه اسـتراتژیك ، یك موقعیت جغرافیایى است كه داراى اهمیت نـظـامـى بـاشـد؛ بـدیـن مـعـنـى كـه از ایـن مـنـاطـق مـى تـوان بـر دریـا و خـشـكـى اشـراف كـامـل داشـت و در حـالت جـنـگ ضـربـه هـاى مـؤّثـرى بـردشـمـن یـا دشـمـنـان وارد كـرد بـراى مـثـال كـشـور عـراق در طـول جـنـگ تـحـمـیـلى هـمـواره تـلاش مـى كـرد بـا دست یافتن به جزیره اسـتـراتـژیـك (بـوبـیـان)  مـتـعـلق بـه كـویـت ضـربـه هـاى نـظامى مؤ ثرى بر ایران وارد كند.(5)


دلایل استراتژیك شدن یك منطقه
مـنـاطق جغرافیایى به دلایل گوناگون ممكن است به عنوان یك منطقه استراتژیك محسوب شود. برخى از این دلایل عبارتند از:
الف ـ واقع شدن در كنار تنگه هاى بین المللى (9)
امـروزه اغـلب كـشـورهـا یـا جـزیره هایى كه در كنار یك آبراه بین المللى واقع شده اند بخاطر اهمیّت نظامى یا غیر نظامى ، آن آبراه براى قدرتهاى جهانى جزء مناطق استراتژیك محسوب مى شـونـد بـراى مـثـال در كـشـور ایـرت و عـمـان كـه در دو سـوى تـنـگـه هـرمـز سال دارند، به خاطر اهمیت تنگه هرمز داراى موقعیت استراتژیكى است . كشورهاى دیگرى نظیر مصر، سنگاپور، تركیه و پاناما نیز از چنین موقعیتى برخور دارند.(10)
ب ـ واقع شدن بین دو ناحیه مهمّ(11)
كـشـور عـربـسـتـان سـعودى در حد فاصل بین خلیج فارس و دریاى سرخ واقع شده است كه از مـهـمـتـریـن آبـراهـهـاى جـهـان بـه شـمـار مـى رود. ایـن خـصـوصـیـت سـرزمین عربستان ، یكى از دلایـل اسـتـراتـژیـك بـودن آن اسـت . تـا قبل از فروپاشى شوروى (سابق) ، كشور ایران نیز دلیل واقع شدن بین ابرقدرت شرق و خلیج فارس ، از چنین موقعیتى برخوردار بود.
موقعیت سرآغازى
مـنـاطـق در جـهـان وجـود دارد كـه رونـد تـوزیـع و پـخـش كـالا و حـمـل مـسـافـر از آنجا متوقف شده و پس از تغییراتى دو باره به راه خود ادامه مى دهد. شام (دمشق فـعـلى)  یـكـى از توقفگاههاى اصلى در تاریخ قدیم آسیا محسوب مى شد. جزیره هایى كه در مسیر راههاى مهم اقیانوسى واقع شده ، در بیشتر اوقات داراى موقعیت استراتژیكى (سرآغازى)  مى باشد: مانند سریلانكا به سنگاپور و هنگ كنگ .(12)
داشتن موقعیت بندرگاهى (13)
تـنـهـا بـرخـى از كـشـورهـا و مـنـاطق جغرافیایى جهان امكان دسترسى به دریا، همراه با موقعیت سـاحـلى مناسب دارند. مزیت حمل و نقل كالا از طریق دریا و امكان داشتن نیروى دریایى ، موجب شده اسـت كـشـورهـایى كه داراى موقعیت بندرگاهى مناسب است از ویژگى خاصى برخوردار باشد. كـشـور لبـنـان در سـاحـل شـرقـى دریـاى مـدیترانه (14)از موقعیت بندرگاهى مناسبى بـرخـوردار اسـت . بـنـدر بـیـروت تـا قـبل از وقوع حوادث اخیر در لبنان ، یكى از معروفترین بندرهاى جهان محسوب مى شود.
ه‍ ـ موقعیتهاى نظامى
مـنـاطـقى كه از نظر نظامى داراى ارزش خاصى باشد. و در زمان بحران و جنگ ، در اختیار داشتن آن مـوجـب بـرتـرى نـظامى گردد، از اهمیت استراتژیك برخوردار است .(15) تنگه هاى بـسـفـر و داردانـل در تـركـیـه از چـنـان اهـمـیـتـى براى شوروى (سابق)  برخوردار بود كه مى بـایـسـتى بلافاصله پس از وقوع هر جنگى با كشورهاى غربى ، به تصرف آنها درآید، چرا كـه ایـن تـنـگـه در واقـع ، دروازه هاى ورود به مهمترین منطقه صنعتى آن كشور محسوب مى شد. اگـر چـه بـا فـروپـاپـى شـوروى (سـابق)  جنگ سرد پایان یافته است ، لیكن این تنگه ها، همچنان ارزش و اهمیت نظامى و استراتژیك خود را حفظ كرده است .(16)
موقعیت مركزى
بـرخـى از مـنـاطـق جـغـرافیایى وجود دارد كه نمى توان از آنها به عنوان مناطق استراتژیك یاد نـمـود، لیـكـن از نـظـر اهـمـیـت و ارزش در ابعاد مختلف ، به منطقه استراتژیك بسیار نزدیك مى بـاشـد از ایـن مـناطق تحت عنوان (موقعیت یا موقع مركزى)  نام برده مى شود. این مناطق از نظر اقـتـصـادى و اجـتـمـاعـى داراى ارزشهاى گوناگونى بوده ، از نظر سیاسى نیز با كشمكشهاى تاریخى رو به رو بوده است .(17)
هنگامى كه دو یا چند مسیر تجارى یا مسافرتى ، یكدیگر را در یك نقطه یا منطقه قطع كند، یك مـوقـعـیـت مـركزى ایجاد خواهد شد. گاهى این مركزیت به واسطه تلاقى خطوط راه آهن ایجاد مى شـود كـه شـهـرهـاى مـسـكـو و شـیگاگو از آن جمله است . تلاقى خطوط دریایى و هوایى نیزمى تـوانـد مـوجـب مـركـزى شـدن یـك شـهـر یـا مـنـطـقـه شـود. بـه عـنـوان مـثـال ، شـهـرهاى كلمبو و سنگاپور از مناطقى است كه بیشترین خطوط دریایى از آن مى گذرد و شهرهایى چون پاریس و نیویورك ، مركز تلاقى خطوط هواپیمایى مى باشد.(18)
گـاهـى اوقـات یـك مـنطقه جغرافیایى ممكن است همه ویژگیهاى مزبور را به صورت یكجا دارا بـاشـد؛ كشور عربستان سعودى یكى از مناطقى است كه علاوه بر داشتن اهمیت استراتژیكى ، از مـوقـعـیت مركزى نیز برخوردار است . وجود حرمین شریفین ، یعنى مقدسترین شهرهاى مسلمانان در ایـن كـشـور، مـوجـب شـده كـه هـر سـال قـریـب دو میلیون مسلمان جهت انجام مناسك حج به آن كشور مسافرت و اجتماع با شكوهى را پدید آورند.(19)
بـنابراین ، در زمان انجام مراسم حج ، كشور عربستان و بویژه شهرهاى مكه و مدینه كه مركز عمده رفت و آمد و تجمع دو میلیون انسان مى باشد، از موقعیت مركزى برخوردار است .
موقعیت ژئوپلتیك
اصـطـلاح (ژئوپـلتـیـك)  را بـیشتر معادل واژه (جغرافیاى سیاسى)  قرار مى دهند، لیكن این اصطلاح تفاوتهایى با مفهوم جغرافیاى سیاسى دارد. به عبارت دیگر، در حالى كه جغرافیاى سـیـاسـى از چـگـونـگـى تـشـكـیـل كـشـورهـا بـحـث مـى كـنـد، ژئولتـیـك بـه بـررسـى علل این شكل گیریها مى پردازد.(20)
در یـك تـعـریف دیگر، (ژئوپلتیك)  به رقابت استراتژیهاى كشورهاى متخاصم كه در صدد حـذف یـا تـفـوّق سـیاسى بر طرف مقابل خود است ، اطلاق مى شود.(21)این درگیرى و رقـابـت در مـنـاطـقـى از جهان متمركز است كه داراى ویژگى خاص باشد. این ویژگى خاص در واقع ، عبارت است از نقشى كه این مكان جغرافیایى در كشمكشهاى بین دو نیروى رقیب مى تواند ایفا كند.(22)
هـمـسایگى یك كشور كوچك با یك كشور قدرتمند، مى تواند موجب شود تا آن كشور كوچك داراى مـوقـعـیت ژئوپلتیك گردد(23)این امر در صورتى اتفاق مى افتد كه كشور مذكور به صـف مـخـالفـان و رقـیـبـهـاى هـمـسـایـه قـدرتـمـنـد خـود مـحـلق شـود. بـطـور مثال تا چندى قبل ، كشور كوبا در همسایگى آمریكا و كشور ایران در همسایگى شوروى (سابق)  از چـنـیـن مـوقـعیت برخوردار بود؛ امّا پس از فروپاشى بلوك شرق و سیستم و قطبى حاكم بر جهان ، این كشور اهمیت ژئوپلتیكى خود را تا حدودى از دست داد.(24)
كـشـور كوچكى كه در همسایگى یك كشور قدرتمند واقع مى شود، بطور عادى ناگزیر است از اتخاذ هر گونه سیاستى كه مغایر با سیاستهاى همسایه قدرتمندش باشد، اجتناب ورزد، مگر اینكه از همكارى و مساعدت یك كشور قدرتمند دیگر بهره مند باشد. این مساءله در مورد دو كشور ایران قبل از انقلاب اسلامى و كوبا صادق بود.
خـلیج فارس منطقه اى است كه به دلیل داشتن موقعیت استراتژیك و وجود منابع انرژى درآن از اهمیت ژئوپلتیكى نیز برخوردار است ؛ امّا از آنجا كه اهمیت ژئوپلتیكى یك منطقه به خودى خود یـك عـامـل مـثـبـت یـا منفى تلقى نمى شود، باید گفت : این ویژگى خلیج فارس آثارنامطلوبى بـراى كـشـورهـاى مـنـطقه دربرداشته است .(25)حضور و سلطه قدرتهاى استعمارى در گـذشـته و حضور گسترده آمریكا در منطه خلیج فارس ‍ كه پس از حمله عراق به كویت بشدت افزایش یافته است ، معلول همین موقعیت ژئوپلتیك منطقه خلیج فارس ‍ است .
دلایل اهمیت ژئوپلتیكى خلیج فارس
1 ـ خـلیـج فـارس بـه دلیـل هـمـسـایـگـى بـا ایـران بـه عـنـوان حائل میان این منطقه و اتحاد جماهیر شورورى (سابق)  داراى اهمیت ژئوپلتیكى است .
2 ـ وجـود ذخـایـر عـظـیـم نـفـت و گـاز در بـسـتر و سواحل خلیج فارس و نیاز كشورهاى صنعتى بـویـژه ژاپـن و اروپـاى غـربـى بـه ایـن مـنـابـع انرژى و حفظ امنیت راههاى دستیابى به آنها توسط آمریكا.
3 ـ وجـود بـازار پـرسود منطقه براى كشورهاى سنعتى پیشرفته ، همان كشورهایى كه تلاش مـى كنند دلارهاى نفتى را از طریق فروش كالاهاى سرمایه اى ، مصرفى و تسلیحات پیشرفته و مواد غذایى به بازار خود بازگردانند.
4 ـ موقعیت استراتژیكى خلیج فارس در شمال غربى اقیانوس هند و نزدیكى بالنسبه آن به پایگاه دیگوگارسیاس (26)امریكا.(27)
خـلیـج فـارس مـنـطـقه اى است كه داراى موقعیت ژئوپلتیكى و استراتژیكى است و همین امر موجب شـده اس كـه مـورد توجه شدید محافل سیاسى ، نظامى و اقتصادى جهان قرار گیرد. این منطقه به دلیل تردد كشتیهاى نفتكش ، تجارى ناوهاى جنگى این منطقه او موقعیت مركزى نیز برخوردار است .
خاورمیانه
خـاورمـیـانـه از گـذشته هاى دور، مهد تمدنهاى درخشان بشرى ، زادگاه علم و میعادگاه پیامبران الهـى بوده است . این منطقه از نظر جغرافیایى در مركز تقاطع سه قاره آسیا، افریقا و اروپا قـرار گـرفـتـه ، بطورى كه از طریق تركیه به اروپا و از طریق سرزمین فلسطین به قاره افریقا متصل مى شود.
خـاورمـیـانـه یـكى از مناطق استراتژیك جهان است كه سالها مركز حوادث بین المللى بوده است . پـس از جـنـگ جـهـانـى دوم ، شاید هیچ منطقه اى در جهان به اندازه خاورمیانه به حوادث مختلف و جنگهاى گوناگون رو به رو نبوده است .
مـهـمـتـریـن وقـایـعـى كـه طـى 25 سـال گـذشته در خاورمیانه به وقوع پیوست عبارت بود از :جـنـگـهـاى اعـراب اسـرائیـل (1963،1973)، بـحران انرژى (1973)، پیمان صلح بین مصر و اسـرائیـل (28)، حـمـله اسـرائیـل بـه جـنـوب لبـنـان (1982)، وقـوع جـنـگهاى داخلى در كـشـورهـاى لبـنـان ، یـمـن ، عـراق ، اردن ، حـمـله شـوروى (سـابـق) بـه افـغـانـسـتـان واشـغـال آن (1979)، وقـوع انـقلاب اسلامى ایران و ایجاد موج حركتهاى اسلامى در خاورمیانه ، جـنـگ تـحـمیلى عراق علیه ایرانى و جنگ خلیج فارس . از این رو، خاورمیانه ، بحران خیزترین منطقه در كل جهان بوده است .(29)
جغرافیاى خاورمیانه
الف ـ محدوده جغرافیایى
اولیـن گـام در مـطـالعـه جـغـرافـیـایـى هـر مـنـطقه ، تعیین حدود و شناسایى آن مى باشد. واژه خـاورمـیـانه از اصطلاحاتى است كه در مورد محدوده جغرافیایى آن بحثهاى فراوانى گرفته ، لیكن هنوز محدوده مشخصى كه مورد اتفاق همگان باشد، براى آن تعیین نشده است .
اصـطـلاح خاورمیانه براى اولین بار توسط یك استراتژیست آمریكایى به نام (آلفردماهان)  در سـال 1902 بـه كـار رفـت . مـاهان هنگام بیان واژه خاورمیانه به منطقه اى اشاره كرد كه خـلیـج فـارس در مـركـز، آن قـرار داشت . به نظر ماهان دو اصطلاح رایج آن زمان ، یعنى خاور نزدیك و خاور دور، براى مشخص كردن آن منطقه ناكافى به نظر مى رسید.(30)
در جنگ جهانى دوم ، زمانى كه پایگاه انگیسیها و متفقین در قاره ، (مقرّ خاورمیانه)  نام گرفت ، ایـن اصـطـلاح تـا حـدودى از حـالت ابـهـام درآمـد. از آن پـس ، خـاورمـیـانـه بـخـشهاى وسیعى از شـمـال آفـریـقـا، ایـران تـركـیـه و كـلیـه كـشـورهـاى عـربـى و شـرق كانال سوئز را شامل مى شد. این كشورها، در واقع ، میدان جنگ و عرصه عملیاتى نیروهاى مستقر در(مقرّ خاورمیانه)  به شمار مى آمد.(31)
قـلمـرو خـاورمـیـانـه بـتـدریـج از شـرق بـه سـمـت غـرب متمایل شد و اینك تا حدّى خاور نزدیك را هم دربر مى گیرد، بطورى كه امروزه اصطلاح (خاور نـزدیـك)  (32)دیـگـر به كار نمى رود و به صورت بخشى از خاورمیانه در آمده است .(33)
در بـحـث از واژه خـاورمـیـانه ، این نكته را باید همواره در نظر داشت كه این كلمه یك اصطلاح و ضـع شـده از سـوى غـربـیـهاست و مربوط به زمانى است كه اروپا در مركز قدرت جهان قرار داشـت . اروپـائیـان مـنطقه خاور (شرق)  را بر اساس دور یا نزدیك بودن به اروپا، بخ خاور نزدیك و خاور دور و خاورمیانه نامگذارى مى كردند.
ب ـ وضعیت جغرافیایى
خـاورمـیـانـه عـمـومى از نظر جغرافیایى ، از اقلیم و آب هواى ناهمگونى برخوردار بوده ، به داشـتـن تـابـستانى بسیار گرم و خشك ، زمستانهایى به نسبت كوتاه و بیشترین بارندگى در بهار، معروف است علت این امر، واقع شدن این منطقه در فاصله عرضهاى 20 و 40 شمالى است .(34)
آب و هـواى ایـن مـنـطـقـه خـشـك اسـت ، بـگـونـه اى كـه در طول ماههاى تابستان بندرت بارشى در آن صورت مى گیرد. كمبود آب ، اغلب باعث زد و خورد بوده ، امروزه منازعات شدید بین المللى بر سر تخصیص منابع آب در چند حوضه رودخانه اى و تعداد زیادى كشمكشهاى محلى در جریان است .(35)
وجـود سـرزمـیـنهاى خشك و نیمه خشك ، موجب كمى جمعیت و پراكندگى آن در منطقه خاورمیانه شده اسـت . بـالاتـریـن جـمـعـیـت را مـى تـوان در كـشـورهـاى مـصـر، تـركـیـه و ایـران یـافـت . كل جمعیت خاورمیانه در سال 1984 میلادى ، 278 میلیون نفر بود كه 52 درصد آن در سه كشور مذكور زندگى مى كردند. با توجه به رشد سریع جمعیت منطقه تخمین زده مى شود كه در 25 یال آینده تعداد جمعیت خاورمیانه به دو برابر تعداد فعلى برسد.(36)
ج ـ موقعیت جغرافیایى
بـرخـلاف وضـعـیـت جـغرافیایى خاورمیانه كه از آن یگانگى و همگونى خاصى برخوردار است مـوقـعـیـت جـغـرافـیـایـى آن نـاهـمـگـونـى و مـتـشـكـل از مـنـاطـق فـرعـى مـتـعـددى اسـت . حـداقـل چـهـار مـنـطـقـه فـرعـى در خـاورمـیـانـه وجـود دارد كـه شـمـال كـشـورهـاى حـوزه دریـاى سـرخ ، شـمـال آفـریـقـا، هلال خصیب (37) (هلال بارْوَرْ) و خلیج فارس است .
مرزهاى جغرافیاى خاورمیانه براساس تقسیم بندى مزبور عبارت است از:
1 ـ مرزهاى شمالى :در مرزهاى شمالى خاورمیانه ، كشورهاى ایران و تركیه قرار دارند. این دو كشور با جمهوریهاى مسلمان نشین و تارزه استقلال یافته آسیایى مركزى ، مرز مشترك دارند.
2 ـ مرزهاى شرقى : در مرزهاى شرقى دو كشور پاكستان و افغانستان قراردارد البته در مورد اینكه آیا این دو كشور جزو كشورهاى خاورمیانه محسوب مى شوند؟،اختلاف نظر وجود دارد.
3 ـ مـرزهـاى جـنـوبـى : مـرزهـاى جـنـوبـى مـنـطـقـه خـاورمـیـانـه ، شامل كشورهاى حوزه خلیج فارس ، عمان ، یمن و عربستان سعودى است .
4 ـ مـرزهـاى غـربى : مرزهاى غربى خاورمیانه را کشورهاى ساحلى دریاى مدیترانه و در كشور مصر و لیبى تشكیل مى دهد.(38)تمامى كشورهایى كه در خارج مرزهاى خاورمیانه واقع شده است جزوه خاور نزدیك محسوب مى شوند.
كشورهاى خاورمیانه (39)
الف ـ تعداد كشورها
دومین گام در مطالعه جغرافیایى هر منطقه ، تعیین و شناسایى كشورهایى است كه در محدوده آن قـرار مى كیرد. همان طور كه در مورد تعیین حدود جغرافیایى منطقه خاورمیانه اختلاف وجود دارد، در مـورد تعداد كشورهایى كه در این منطقه قرار دارد نیز اختلاف است . برخى از جغرافى دانان ، كـشـورهـاى شـمال و شرق آفریقا مانند الجزایر و سودان را نیز جزو كشورهاى خاورمیانه به حساب آورده اند؛ عده اى دیگر كشورهاى مانند پاكستان و افغانستان را از كشورهاى خاورمیانه مى دانـنـد. بـا ایـن وجـود مـى تـوان گـفـت : تـعـرف ثـابـتـى از ایـن مـنـطـقـه وجـود نـدارد و بطور مـعـمـول ، كـشـورهـاى تـركـیـه ، ایـران ، كـشـورهـاى عـربـى شـرق سـوئز و اسرائیل ، همراه با مصر و لیبى در این منطقه جاى دارد. سودان و قبرس نیز گاهى و الجزایر و مراكش و تونس هم بندرت جزو كشورهاى خاورمیانه محسوب مى شوند.(40)
دولت انـگـلسـتـان در نـوشته هاى خود، هفده كشور را تحت نام خاورمیانه گنجانده است . ایران ، عـراق ، عـربستان سعودى ، مصر، اسرائیل ، لبنان ، اردن ، لیبى ، شیخ ‌نشینهاى خلیج فارس ،یمن ، اتیوپى ، سومالى ، سودان ، مالت و قبرس .(41)
بـه هر حال ، برخى از محققان ، كشورهاى خاورمیانه را از نظر سیاسى و فرهنگى به دو قسمت جداگانه تقسیم كرده اند:
الف ـ كـمربند شمالى :شامل كشورهایى است كه با شوروى (سابق)  مرز مشترك دارد و از نژاد عرب نیستند مانند ایران ، تركیه و افغانستان .
ب ـ سـرزمـیـنـهـاى عـرب نـشـیـن :شـامـل مـنـطـقـه هـلال خـصـیـب و كـشـورهـاى حـوزه خلیج فارس ، مـثـل اردن ، فـلسـطـیـن ، لبنان ، سوریه ، عربستان ، عراق ، كویت ، بحرین قطر، امارات متحده عربى ، عمان و یمن .(42)
ج ـ كشورهاى خاورمیانه و نظام جهانى
كـشـورهـاى خـاورمـیـانـه بـه جـهـان سـوم تـعـلق دارد. ایـن كـشـورهـا هـنـوز مـراحـل اولیـه صـنعتى شدن را طى مى كند و بشدّت وابسته به صادرات مواد خام و واردات مواد غـذایـى ، كـالاهـاى مـصـرفـى ، تـجـهـیـزات و تكنولوژى مى باشد. بطور تقریبى در همه این كـشـورهـانـابـرابـریـهـاى داخـلى و اجـتـمـاعـى مـشـاهـده مـى شـود و فـقـط ایـران اسـلامـى در حـال اسـتـثـنـا شـدن از ایـن قـاعـده شوم است . صادر كنندگان پر در آمد نفت در شمار غنى ترین كشورهاى جهان محسوب مى شوند؛ امّا متاءسفانه على رغم این ثروت سرشار خدادادى ، از رشد و تـوسـعـه اقـتـصـادى بـرخـوردار نـبوده ، از نظر سیاسى وابسته به قدرتهاى بزرگ جهانى هستند.(43)
د ـ بافت جمعیت در كشورهاى خاورمیانه
خـاورمیانه از نظر بافت جمعیتى ، داراى ویژگیهاى خاصى است ، بگونه اى كه در این منطقه ، شـش نـژاد مـخـتلف در كنار یكدیگر زندگى مى كنند و سه مذهب متفاوت در آن (44) وجود دارد.(45)
زندگى اجتماعى در خاورمیانه بسیار متنوع است ، در حالى كه برخى از اجتماعات شهرى بسیار گسترش یافته و اقشار وسیعى از مردم با مظاهر و جلوه هاى تمدن امروزى آشنا شده و به آنها خـو گـرفـتـه انـد، جـمـعى نیز زندگیشان را از طریق شكار مى گذارنند، و در حالى كه عده اى دیگر، به شیوه كوچ نشینى و بیابانگردى زندگى مى كنند.(46)
در مجموع ، فاصله سطح زندگى بین روستا و شهر بسیار زیاد است و همین امر موجبات مهاجرت روسـتـائیـان بـه شـهـرهـا را فـراهـم مـى كـنـد. پدیده مهاجرت از روستا به شهر كه در نتیجه سـیـاسـتـهـاى تـوسـعـه صـنـعتى در شهرها به وجود آمده ، در برخى از كشورهابه صورت یك مـشـكـل اسـاسى بروز كرده است . در این كشورها، ضمن نابودى كشاورزى ، شهرهاى بزرگ با مساءله انفجار جمعیت روبه رو شده است .(47)
ابعاد اهمیّت خاورمیانه
الف ـ اهمیّت اساسى و حیاتى
خاورمیانه منبع بزرگترین ذخایر انرژى جهان است لوله هاى نفت خاورمیانه را مى توان شاهرگ حـیـات صـنـعـتـى و نـظامى دنیا دانست . غرب توسط خاورمیانه با تمدّن آشنا شده و بتوسط را خاورمیانه صعنتى شده است . امروز شما تمام هواپیماى نظامى و صنایع موشكى و كارخانه هاى مـخـتـلف صـنعتى غرب و شرق با نفت خاورمیانه كار مى كند، بطورى كه مى توان گفت : بدون خاورمیانه ، غرب مرده است .
ب ـ اهمیت ترانزیتى و تجارتى
در طى چند قرن ، راههاى خشكى و دریایى ، منطقه خاورمیانه را به سایر نقاط دنیا پیوند دارد. ایـن بـخـش از جهان همواره به صورت یك منطقه ترانزیت و چهار راهى میان قاره هاى جهان قدیم بوده است .
در گـذشـتـه كـه هـنـوز كـانـال سـوئز حـفـر نـشـده بـود، راهـهـاى تـجـارتى خاورمیانه از اهمیت اسـتـراتـژیك برخوردار بود. یكى از راهها از اسكندریه شروع و پس از عبور از قاهره و منطقه سـوئز بـه كـناره دریاى سرخ مى رسید و از آن به بعد از طریق راه دریایى به اقیانوس هند ختم مى شد. پس از گشایش كانال سوئز در سال 1869، این جاده اهمیت خود را از دست داد و از آن پس مورد استفاده تجارت بین المللى قرار مى گیرد.(48)
افـتـتـاح كانال سوئز موجب اتصال اقیانوس اطلس به اقیانوس هند از طریق دریاى مدیترانه و دریـاى سـرخ شـد. پس از این خاورمیانه از نظر قدرتهاى دریایى بویژه انگلستان داراى اهمیت اسـتـراتـژیـك شـد وسـیـادت و سـلطـه بـر جـهـان مـنـوط بـه تـسـلط بـر ایـن مـنـطـقـه بـویـژه كانال سوئز بود.
اهمیت استراتژیك و نظامى
اهـمـیـت اسـتـراتـژیـك و نـظـامى خاورمیانه تا قبل از فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى (سابق)  بـسـیـار زیاد بود. دریاى مدیترانه و بحر احمر و خلیج فارس كانون رقابت دو قدرت برتر جـهـان در اواسـط قـرن بـیـسـتم بود. منطقه خاورمیانه در دوران تسلط انگلستان بر جهان كه تا سـال 1971 ادامه داشت ، از مهمترین مناطق تحت سلطه آن كشور به شمار مى رفت . خارومیانه از نـظـر انـگـلستان تنها راه دسترسى به هندوستان بود كه مى توانست توسط رقیبان اروپایى مورد استفاده قرار گیرد.(49)
قـدرتـهـاى بـرتـر جـهـان مـانـنـد انگلستان و امریكا، پس از ظهور انقلاب كمونیستى در سرزمین روسـیـه هـمـواره در صـدد بـودنـد تـا از توسعه و گسترش این انقلاب ضد سرمایه دارى به سایر نقاط جهان جلوگیرى كنند. این كشور ما پس از اینكه پیمان آتلانتیك شمالى (ناتو) را در اروپـا تـشكیل دادند، سعى كردند در خاورمیانه و خاوردور نیز چنین پیمانهایى جهت جلوگیرى از نـفـوذ شـوروى (سـابـق)  بـه وجـود بـیـاورنـد. پـیـمـان بـغـداد كـه بـعـدهـا تـبـدیـل بـه پـیـمـان (نـستو) شد، از پیمانهایى بود كه به منظور جلوگیرى از دست اندازى شوروى (سابق)  به نقاط مركزى خاورمیانه منعقد شده بود.(50)
اهمیّت خلیج فارس
خـلیـج فـارس و كـشـورهـاى حـاشـیه آن ، همواره در طول تاریخ از اهمیت بسیارزیادى برخوردار بوده است . امروزه نیز این منطقه یكى از مهمترین مناطق استراتژیكى جهان به شمار مى رود.
خـلیـج فـارس ، در دوران اسـتـعـمـار، اهـمـیـت یـافـت ، جـرا كـه ایـن مـنـطـقـه در واقـع ، سـرپـل دسـتـیـابى به هندوستان به شمار مى رفت . استعمار انگلیس مجبور بود تا به منظور حفظ هندوستان ، خلیج فارس را نیز در دست داشته باشد. به همین خاطر، این منطقه و كشورهاین حاشیه آن از جمله ایران ، مدت 150 سال عرصه تاخت و تاز نیروهاى انگلیس بود.
بـا فوران اولین چاه نفت در سال 1908 در مسجد سلیمان ، توجه جهانیان به این منطقه بیشتر شد. وقتى كه عملیات اكتشاف و حفارى در كشورهاى منطقه خلیج فارس ،یكى پس از دیگرى به نـفـت رسـیـد، ایـن مـنـطـقـه بـه صـورت كـانـون تـوجـه قـدرتـهـاى جـهـانـى درآمـد، در طـول نـیـم قرن گذشته منطقه خلیج فارس هیچ گاه از سلطه نفوذ یا رقابت قدرتهاى بزرگ مصون نبوده است .(51)
جغرافیاى طبیعى خلیج فارس
الف ـ محدوده جغرافیایى
خلیج فارس از ریزشگاه رود اروند تا شبه جزیره مُسْنَدُمْ در كشور عمان ، امتداد دارد و از طریق تـنـگـه هـرمـز بـا دریـاى عـمـان و اقـیـانـوس هـنـد مـرتـبـط اسـت . طـول خـلیـج فـارس از دهـانـه ارونـد رود تـا سـاحل كشور عمان حدود هشصد كیلومتر است . عرض خـلیـج فـارس را نـیـز دویست تا سیصد كیلومتر بیان كرده اند كه در تنگه هرمز به 155 الى 95 كیلومتر مى رسد.(52)
مـسـاحت آبهاى خلیج فارس 850/232 كیلومتر مربع است كه هر ساله 56 مترمربع از این مقدار كـاسـتـه مـى شود. این كوچك شدن سطح خلیج فارس ، بر اثر تحولات زمین شناسى وریزش رسـوبـات رودخـانـه اى است . عمق خلیج فارس نیز بسیار كم است ، بطورى كه عمق متوسط آن 35 مـتـر و در تـنـگـه هـرمز به 144 متر مى رسد. (53)قابل توجه است كه آبهاى عـمـیق خلیج فارس در مجاورت سواحل ایران ، بویژه در نیمه شرقى آن ، یعنى به سمت تنگه هـرمـز، قـرار دارد، امـّا در داخـل تـنـگـه هـرمـز، قـسـمـتـهـاى عـمـیـق در نـزدیـكـى سواحل عمان قرار دارد.(54)
ب ـ موقعیت جغرافیایى
تـمـامـى سـواحـل شـمـالى خـلیـج فـارس مـتـعـلق بـه ایـران بـوده و طـول آن ، از دهـانـه ارونـد رود تا بندرعباس و تنگه هرمز، 1259 كیلومتر است . علاوه بر آن ، كـشـور ایـران در دریـاى عـمـان از بـنـدرعـبـاس تـا(تـا خـلیـج گـواتـر) صاحب 784 كیلومتر ساحل است .(55)
كـشـور عـراق در مـنـتـهـى الیـه شـمـالى خـلیـج فـارس قـرار دارد. سـاحـل عـراق در خـلیـج فـارس انـدك اسـت و بـه خـاطـر عـمـق كـم قابل استفاده براى نفتكشها نیست . حدّ جنوبى آن را بخشى از خاك كشور عمان در تنگه هرمز به نـام (رَاْسِ الْمـُسـْنـَدْ)،كـشـور امـارات مـتـحـده عـربى ، قطر، بحرین و بخشى از خاك عربستان تـشـكـیـل مـى دهـد. از ایـن مـیـان ، امـارات مـتـحـده عـربـى هـشـتـصد كیلومتر و قطر 563 كیلومتر از سـواحـل جـنـوبـى را بـه خود اختصاص داده اند. حدّ شرقى خلیج فارس به تنگه هرمز ختم مى شـود و حـد غـربـى آن را كـشـورهـاى كـویـت و عـربـسـتـان تـشـكـیـل مـى دهـد. سـاحـل كـویـت بـا خـلیـج فـارس حـدود شـصـت كـیـلومـتـر اسـت كـه بـا احتساب سـواحـل جـزایرش به 499 كیلو متر مى رسد. عربستان نیز در حدود چهار صد كیلومتر مرز آبى با خلیج فارس دارد.(56)
ج ـ وضعیت آب و هوایى
منطقه خلیج فارس از مناطق بد آب وهواى به شمار مى رود. درصد رطوبت در آن بسیار بالاست ؛ بطورى كه در بوشهر به حدود84 درصد و در بحرین به حدود هشتاد درصد مى رسد. درجه حـرارت هـوا نـیـز بـسـیـار بـالاسـت ، بـگـونـه اى كـه تـحـمـل آن در فـصـل گـرمـا بـسـیـار مـشـكـل اسـت . شـدّت گـرمـا در فصل تابستان بحدى است كه درجه حرارت آب در ماههاى تیر و مرداد به 36 درجه مى رسد. در واقـع بـایـد گـفـت كـه در ایـن مـنـطـقـه دو فـصـل بـیـشـتـر وجـود نـدارد، یـكـى فـصـل سـرمـا كـه خـیـلى كـوتـاه مـدت اسـت و دیـگـرى فـصـل گـرمـا كـه حـدود نـه مـاه از سال را دربرمى گیرد.(57)
كشورهاى حوزه خلیج فارس
منطقه خلیج فارس از جمله مناطقى است كه كشورهاى زیادى در خود جاى داده است . كشورهایى كه در ایـن مـنـطـقـه اسـتـراتـژیـك قـرار گـرفته ، عبارت است از: ایران ، عراق ، كویت ، عربستان سـعـودى ، بحرین ، قطر، امارات متحده عربى (ابوظبى ، دوبى ، شارجه ، عجمان ، ام القوین ، راس الخـیـمه فجیره)  و سلطان نشین عمان .(58)باید توجه داشت كه خاك اصلى كشور عـمـان در سـواحـل دریـاى عـمـان و دریـاى عـرب قرار دارد، ولى به علت آنكه باریكه اى از این سـرزمـیـن در ساحل جنوبى تنگه هرمز قرار گرفته است ، این كشور را هم جزو كشورهاى خلیج فـارس مـورد بـحـث و بـررسـى قرار مى دهند. در ضمن امیرنشین فجیره نیز در كنار دریاى عمان واقع شده است .(59)
گفتنى است كه كشور عراق اگر چه یكى از كشورهاى حوزه خلیج فارس محسوب مى شود، لیكن از سـواحـل كـمـى در خـلیـج فـارس بـرخـوردار اسـت . عـراقیها همواره خواهان مشاركت بیشترى در مـسـائل مـربـوط بـه مـنـطـقـه خـلیـج فـارس بـوده انـد از هـمـیـن رو، یـكـى از دلایل تجاوز عراق به كویت را مى توان در همین راستا ارزیابى كرد.(60)
اینك نگاهى خواهیم داشت به كشورهاى حوزه خلیج فارس .
الف ـ امارات متحده عربى
سـرزمـیـن امـارات مـتـحـده عـربـى مـنطقه اى خشك است كه در شرق شبه جزیره عربستان و جنوب شـرقـى خـلیـج فارس واقع شده است . از شرق به كشور عمان و از جنوب با عربستان هم مرز اسـت . ایـن كـشور از هفت امیرنشین تشكیل شده است كه از غرب به شرق عبارت است از: ابوظبى ، دوبى ، شارجه ، عجمان ، ام القوین ، راءس الخیمه و فجیره .(61)وسعت این سرزمین در حدود 700/77 كیلومتر مربع است .(62)
بـه ایـن كـشـور در سـال 1971 مـیـلادى بـه اسـتـقـلال دسـت یـافـت و قبل از كسب استقلال بر اساس یك رشته موافقتنامه هاى ویژه ، تحت الحمایه انگلستان بود. این مـوافـقـتـنـامـه هـا در اوایـل قـرن نـوزدهـم بـا هـدف مـبـارزه با دزدان دریایى منعقد شده بود. به دنـبـال تصمیم انگلستان در سال 1968میلادى مبنى بر لغو موافقتنامه ها و خروج نظامى خود از خـلیـج فـارس تـا سال 1971، نه امیرنشین یعنى امارات متحده عربى و بحرین و قطر تصمیم گـرفـتند فدراسیونى تشكیل دهند، لیكن تنها هفت امیرنشین متحد شدند و فدراسیون امارات متحده عـربـى را بـنـیـاد نـهـادنـد دو كـشـور بـحـریـن و قـطـر نـیـز جـداگـانـه اعـلام استقلال كردند.(63)